Meble Mebleplus

Urzeczywistnienie formy użytkowej poprzez wykonanie materialnej struktury o określonych własnościach wytrzymałościowych wychodzi naprzeciw potrzebom związanym przede wszystkim z czynnościami wykonywanymi przez człowieka-użytkownika. Jednakże w procesie wytwórczym ważną rolę mogą odgrywać także te działania, które zakładają możliwość kontemplowania formy i znaczeń wytwarzanych mebli. Rozwój technik zdobniczych w tradycyjnym meblarstwie rękodzielniczym wskazuje ponad wszelką wątpliwość na rangę potrzeb, które skłonni jesteśmy dzisiaj zakwalifikować jako estetyczne, a które towarzyszyły użytkowaniu tej grupy sprzętów. Intencje twórców, a także oczekiwania odbiorców mogły jednak sięgać głębiej: za poszczególnymi formami dekoracyjnymi nierzadko kryły się określone znaczenia, ponadto w przypadku sprzętów o specjalnym przeznaczeniu motywy zdobnicze realizowały często jakiś całościowy program ikonograficzny. W ten sposób, dzięki pracy snycerzy, intarsjatorów, malarzy, a także dzięki np. twórcom gobelinów okrywających układy tapicerskie, meble wzbogacały się o istotne wartości symboliczne.
W porównaniu do innych zagadnień składających się na problematykę badawczą z zakresu historii meblarstwa, formy dekoracyjne są stosunkowo dobrze rozpoznane. To właśnie na tych aspektach dziejów mebla skupiała się do tej pory uwaga większości badaczy. Wskazywano na ogromną różnorodność motywów (od geometrycznych, przez roślinne i zwierzęce do antropo-morficznych), które z biegiem czasu ulegały licznym przetworzeniom. Ich dobór na potrzeby konkretnego mebla oraz sposoby ich opracowania zależały nie tylko od indywidualnej pomysłowości i umiejętności warsztatowych danego rzemieślnika. Na kształt form dekoracyjnych miały wpływ także inne uwarunkowania kulturowe, w tym przede wszystkim upodobania i mody panujące w danej epoce. Motywy zdobnicze wykorzystywane w meblarstwie rękodzielniczym były najczęściej szeroko stosowane także w innych dziedzinach rzemiosła, na przykład w ceramice, złotnictwie, tkactwie, kowalstwie. Począwszy od epoki nowożytnej ogromną rolę w upowszechnieniu wielu motywów dekoracyjnych odgrywały traktaty architektoniczne, wzorniki, a także ilustracje książkowe66. Również w dziedzinie meblarstwa zjawisko to sprzyjało przenikaniu inspiracji artystycznych wywodzących się z różnych obszarów kulturowych67. Udział wybitnych artystów owego czasu w kreowaniu form meblarskich nie ograniczał się do działalności projektowej: w dobie renesansu dekorowania mebli podejmowali się twórcy tej miary, co Buontalenti, Pollaiolo, Filippo Lippi, Paolo Ucello, Botticelli, Leonardo da Vinci.
Dyfuzja poszczególnych motywów dekoracyjnych oraz ich różnicowanie w zależności od stylu danego twórcy, regionu lub epoki jest przedmiotem wnikliwych analiz historyków sztuki. W proponowanym tu ujęciu problematyki procesu wytwórczego mebli zagadnienia te nie mają jednak podstawowego znaczenia - na plan pierwszy wysuwa się natomiast współzależność funkcji, konstrukcji i dekoracji. Rozpatrując poruszone w niniejszym punkcie zagadnienia na tej właśnie płaszczyźnie można pokusić się o pewne uogólnienia uwypuklające specyfikę wytwórczości meblarskiej w wybranych epokach.
W okresie od upadku starożytnego Rzymu do epoki rozwiniętego średniowiecza, a więc w czasach, w których nie było zapotrzebowania na sprzęty o wyspecjalizowanym profilu użytkowym, podstawowe trudności w wytwarzaniu mebli dotyczyły zagadnień konstrukcyjnych; jak się wydaje, poza nielicznymi wyjątkami stronie dekoracyjnej mebli nie poświęcano zbyt wiele uwagi. Szczególnie wymownych dowodów braku umiejętności kształtowania konstrukcji stolarskich dostarcza historia mebli skrzyniowych, w których przez długie stulecia podstawowe funkcje konstrukcyjne powierzano nie odpowiednio wyprofilowanym złączom, lecz żelaznym okuciom. Dopiero gdy za sprawą technik stolarskich węzły konstrukcyjne mebli uzyskiwały większą wytrzymałość, a więc gdy ten podstawowy próg techniczny został pokonany, zaczęto w szerszym zakresie zwracać uwagę na upiększanie wykonywanych sprzętów. Przykładem nowego rozłożenia akcentów jest odmienne traktowanie meblarskich okuć: nawet gdy z konstrukcyjnego punktu widzenia ich zastosowanie nie było już niezbędne, średniowieczni twórcy mebli wykorzystywali je w celach zdobniczych.
Przypadający na późne średniowiecze rozwój technik stolarskich i związana z tym postępująca specjalizacja w łonie rzemiosł drzewnych nie doprowadziły jednak do radykalnych zmian w hierarchii wartości realizowanych w trakcie meblarskiego procesu wytwórczego. Trwałość konstrukcji nadal uznawano za jedną z podstawowych cech użytkowych mebli. Niemniej jednak dążenie do wirtuozerii technicznej, początkowo widoczne przede wszystkim w kształtowaniu profili złącz stolarskich, zaczynało obejmować również zdobnictwo meblarskie, co szczególnie wyraźnie zaznaczało się w zakresie dekoracji reliefowej. Warto przy tym zauważyć, że takie działania, jak profilowanie krawędzi elementów deskowych, zdobienie płycin motywem sfałdowanego pergaminu, ornamentami roślinnymi czy też formami zaczerpniętymi z architektury (maswerki, kwiatony) byty jednak podporządkowane logice podziałów konstrukcyjnych mebla.
Istotne zmiany w hierarchii wartości urzeczywistnionych w procesie wytwórczym dokonały się dopiero w czasach nowożytnych. Przejawiały się one nowym podejściem do problemu kształtowania form meblarskich. W Italii począwszy od drugiej połowy XV wieku coraz większą rolę przyznawano zdobieniu mebli. Niekiedy dekorowanie sprzętów wykonywanych przez stolarzy powierzano wybitnym malarzom i rzeźbiarzom71, Iluzjonistyczne dekoracje malarskie i intarsjowane czyniły z mebli przedmioty godne podziwiania - do przedstawień architektury i martwych natur na takich meblach jak skrzynie czy stipo przywiązywano nie mniejszą wagę niż do ich funkcji użytkowych. Głębokie przeobrażenia zachodziły również w renesansowym meblarstwie na północ od Alp. Jak wynika z dawnych dokumentów cechowych, o kwalifikacjach mistrzowskich decydowała już nie tylko biegłość techniczna i wykonanie konstrukcji o odpowiedniej trwałości. W najbardziej rozwiniętych ośrodkach meblarskich na plan pierwszy wysuwano coraz częściej umiejętność podporządkowania formy mebla zasadom kompozycyjnym obowiązującym w architekturze. Wymagania te odzwierciedla na przykład ewolucja, jaką przechodziły w owych czasach formy mebli skrzyniowych: widać wyraźnie, jak ich fronty upodabniają się do fasad architektonicznych , nierzadko przybierają wygląd dwukondygnacjowych ścian podzielonych gzymsami, przeprutych otworami okiennymi, flankowanych pilastrami lub kolumnami, ponad którymi uwypuklone zostają belkowania i architektoniczne zwieńczenia. W takiej całościowej kompozycji mebla-budowli zatracają się podziały funkcjonalne, trudno niekiedy rozróżnić zarys skrzydeł drzwiowych i szuflad. Podobnie ma się rzecz z podziałami konstrukcyjnymi: logika układu ramowo-płycinowego sprzyja co prawda wprowadzeniu motywów okiennych, ale ujęcie ich w dekoracyjne obramienia (np. edykuły) sprawia, że granice między ramiakami a płycinami przestają być czytelne